Zatrzymanie bliskiego przez policję: co robić?

Panika jest złym doradcą, a przemyślane kroki podjęte w pierwszych godzinach mają ogromne znaczenie dla ochrony praw bliskiej osoby.

Pierwszym i absolutnie fundamentalnym zadaniem jest zebranie i zweryfikowanie podstawowych informacji. Bez nich dalsze działania, w tym pomoc prawna, są w praktyce niemożliwe. Należy ustalić następujące fakty

• Kto i przez kogo został zatrzymany? Należy uzyskać pełne imię i nazwisko osoby zatrzymanej, a idealnie również imię ojca lub datę urodzenia, co pozwoli na jednoznaczną identyfikację. Kluczowa jest też precyzyjna informacja, która jednostka (np. Komenda Miejska/Powiatowa Policji, CBA, ABW, Straż Graniczna) dokonała zatrzymania.
• Gdzie dokładnie przebywa osoba zatrzymana? Konieczne jest ustalenie adresu komisariatu, prokuratury lub innego miejsca (np. Policyjnej Izby Dziecka w przypadku nieletniego), w którym bliski obecnie się znajduje. Informacje te można najczęściej uzyskać, dzwoniąc do oficera dyżurnego jednostki, która dokonała zatrzymania.
• Jaki jest powód zatrzymania? Warto dopytać nie tylko o faktyczny powód (np. podejrzenie popełnienia konkretnego przestępstwa), ale także o tryb zatrzymania. Czy nastąpiło ono na polecenie prokuratora, czy też było to tzw. zatrzymanie policyjne (ujęcie na gorącym uczynku). Ta informacja ma znaczenie dla dalszej taktyki obrony.

Zgodnie z art. 248 polskiego Kodeksu postępowania karnego (k.p.k.), od momentu zatrzymania organy ścigania mają maksymalnie 48 godzin na zwolnienie danej osoby albo przekazanie jej do dyspozycji sądu wraz z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania. Jeśli termin ten zostanie przekroczony choćby o minutę, zatrzymany musi zostać natychmiast zwolniony. Następnie sąd ma kolejne 24 godziny na rozpatrzenie wniosku i ogłoszenie postanowienia.

Zrozumienie tych nieprzekraczalnych ram czasowych (tzw. reguła 48+24) jest kluczowe. Niezwykle ważne jest również to, że zatrzymanemu przysługuje prawo do złożenia zażalenia na zatrzymanie do sądu rejonowego właściwego dla miejsca zatrzymania. W zażaleniu tym sąd bada, czy zatrzymanie było legalne, zasadne i prawidłowo wykonane.

Zebranie tych podstawowych danych jest fundamentem, który pozwala na podjęcie dalszych, skutecznych kroków w obronie praw zatrzymanego. To pierwszy i najważniejszy krok na drodze do zapewnienia mu profesjonalnego wsparcia - wyjaśnia Oskar Skoczylas, adwokat karnista z Wrocławia.

Podstawowe prawa osoby zatrzymanej

Zatrzymanie to nie tylko fizyczne ograniczenie wolności. To moment, w którym prawo uruchamia specjalne mechanizmy, żeby zagwarantować każdej osobie sprawiedliwe traktowanie. Znajomość tych fundamentalnych praw jest ważna. To tarcza, która chroni zatrzymanego przed popełnieniem błędów, które mogłyby mieć poważne konsekwencje w przyszłości. Każdy członek rodziny powinien wiedzieć, czego może i powinien domagać się zatrzymany.

Najważniejsze prawa, które przysługują osobie zatrzymanej po zatrzymaniu:

Prawo do odmowy składania wyjaśnień i odpowiedzi na pytania. Formalnie nazywa się to prawem do odmowy składania wyjaśnień lub odpowiedzi na pytania (art. 175 § 1 k.p.k.). Jest to jedno z najważniejszych praw. W stresie i pod presją łatwo powiedzieć coś, co później zostanie zinterpretowane na niekorzyść. Dlatego osoba zatrzymana nie musi nic mówić ani tłumaczyć się funkcjonariuszom. Wszystko, co powie, może zostać zaprotokołowane i wykorzystane przeciwko niej. Najbezpieczniejszą strategią jest niemal zawsze skorzystanie z tego prawa do czasu przybycia adwokata.

Prawo do kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym. Zatrzymany ma prawo natychmiast zażądać kontaktu z adwokatem i bezpośredniej z nim rozmowy. Nie jest to żadna fanaberia, a podstawowy standard. Co więcej, ma prawo do tego, żeby adwokat był obecny podczas pierwszego przesłuchania i wszystkich kolejnych czynności z jego udziałem. Jeśli osoba zatrzymana nie jest w stanie opłacić obrońcy z wyboru, ma prawo do złożenia wniosku o przyznanie jej obrońcy z urzędu.

Prawo do poinformowania osoby najbliższej. Na żądanie zatrzymanego, organ ma obowiązek bezzwłocznie powiadomić o zatrzymaniu osobę najbliższą lub inną wskazaną osobę (np. członka rodziny, ale też pracodawcę). To właśnie dzięki temu prawu rodzina najczęściej dowiaduje się o całej sytuacji.

Prawo do dostępu do pomocy medycznej. W razie jakichkolwiek problemów zdrowotnych, osoba zatrzymana ma prawo do niezwłocznego dostępu do badań lekarskich i niezbędnej pomocy medycznej. Jest to kluczowe, zwłaszcza dla osób z chorobami przewlekłymi lub tych, które doznały obrażeń.

Te prawa nie są przywilejem - są gwarancją zapisaną w przepisach. Ich respektowanie jest obowiązkiem funkcjonariuszy. Wiedza na ich temat daje siłę i pozwala bliskim monitorować, czy działania organów ścigania są prowadzone zgodnie z prawem, co ma ogromne znaczenie w pierwszych, krytycznych godzinach po zatrzymaniu.

Kluczowa rola prawnika

W chaosie i stresie po zatrzymaniu bliskiej osoby, podjęcie jednej decyzji ma absolutnie priorytetowe znaczenie: jak najszybsze zapewnienie profesjonalnej pomocy prawnej. 

Działanie na własną rękę, oparte na emocjach i niepełnych informacjach, może przynieść więcej szkody niż pożytku. To właśnie adwokat, jako specjalista od prawa karnego, staje się w tym momencie najważniejszym sojusznikiem zatrzymanego i jego rodziny.

Dlaczego jest to tak ważne? Adwokat jest jedyną osobą spoza organów ścigania, która ma prawo do natychmiastowego kontaktu z zatrzymanym. Może wejść do pokoju przesłuchań i, bez obecności funkcjonariuszy, porozmawiać ze swoim klientem, wytłumaczyć mu jego sytuację prawną i przygotować go do dalszych czynności. 

Jego obecność gwarantuje, że wszystkie działania będą prowadzone z poszanowaniem praw zatrzymanego, a także studzi emocje i zapobiega podejmowaniu pochopnych decyzji, jak na przykład składanie niekorzystnych wyjaśnień.

Czas odgrywa tu kluczową rolę. Działania należy podjąć bezzwłocznie. Najskuteczniejszym rozwiązaniem jest znalezienie adwokata specjalizującego się w prawie karnym. Wiele kancelarii prowadzących tego typu sprawy posiada specjalne telefony alarmowe, czynne całą dobę, właśnie na wypadek nagłych zatrzymań. 

Jeśli rodzina nie jest w stanie ponieść kosztów obrony, zatrzymany ma również prawo do obrońcy z urzędu. Wniosek w tej sprawie składa się do protokołu.

Żeby adwokat mógł zacząć działać natychmiast, potrzebuje kilku podstawowych informacji, które rodzina powinna mu przekazać podczas pierwszego kontaktu telefonicznego. Należy przygotować:

• Pełne imię i nazwisko osoby zatrzymanej.
• Dokładne miejsce, w którym przebywa (adres komisariatu, prokuratury).
• Nazwę organu, który dokonał zatrzymania (np. Policja, CBA, itp.).
• Jeśli to możliwe, wstępną informację o przyczynie zatrzymania.

Przekazanie tych danych pozwoli obrońcy bezzwłocznie skontaktować się z odpowiednią jednostką, oficjalnie złożyć upoważnienie do obrony i zażądać dopuszczenia do spotkania z klientem. 

Adwokat ma również prawo wglądu do materiałów stanowiących podstawę zatrzymania, a przede wszystkim do akt sprawy w tej części, która jest dołączona do wniosku o tymczasowe aresztowanie (zgodnie z art. 156 § 5a k.p.k.). Pozwala mu to zapoznać się z dowodami zebranymi przez prokuraturę i przygotować skuteczną argumentację na posiedzeniu sądowym. To pierwszy krok do odzyskania kontroli nad sytuacją i zbudowania realnej strategii obrony.

Czego się spodziewać dalej?

Pierwsze 48 godzin od zatrzymania to czas intensywnych działań organów ścigania. Po upływie tego terminu kończy się etap niepewności, a zaczyna czas kluczowych decyzji, które zaważą na najbliższej przyszłości członka rodziny. To właśnie teraz prokurator musi zdecydować, co stanie się dalej.

W uproszczeniu, po zakończeniu pierwszych czynności, droga może rozwidlić się w dwóch głównych kierunkach:

Scenariusz pierwszy: zwolnienie

To najbardziej pożądany rezultat. Prokurator może uznać, że nie ma wystarczających podstaw, żeby dalej ograniczać wolność danej osoby. Może to przybrać formę:

• Zwolnienia bez żadnych warunków. Osoba po prostu opuszcza budynek policji lub prokuratury i wraca do domu. Postępowanie w jej sprawie może jednak toczyć się dalej.
• Zwolnienia z zastosowaniem tzw. nieizolacyjnych środków zapobiegawczych. Oznacza to, że zatrzymany odzyskuje wolność, ale w celu zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania prokurator nakłada na niego pewne obowiązki. Może to być poręczenie majątkowe (kaucja), dozór Policji, zakaz opuszczania kraju połączony z zatrzymaniem paszportu, czy zakaz kontaktowania się z określonymi osobami.

Scenariusz drugi: wniosek o tymczasowe aresztowanie

Jeśli prokurator uzna, że zebrane dowody z dużym prawdopodobieństwem wskazują, że podejrzany popełnił zarzucane mu przestępstwo, a dodatkowo zachodzi obawa utrudniania postępowania (np. ucieczki, ukrywania się, matactwa) lub popełnienia kolejnego ciężkiego przestępstwa, skieruje do sądu wniosek o zastosowanie tymczasowego aresztowania. 

Co do zasady, sąd może zastosować ten środek na okres nie dłuższy niż 3 miesiące, choć okres ten może być później przedłużany.

W takiej sytuacji osoba zatrzymana jest doprowadzana przed sąd na tzw. posiedzenie aresztowe. Nie jest to jeszcze proces rozstrzygający o winie. Na tym etapie sędzia decyduje jedynie, czy (1) istnieją dowody wskazujące na duże prawdopodobieństwo popełnienia przestępstwa oraz (2) czy istnieją realne obawy, że bez aresztu śledztwo będzie utrudniane.

Właśnie w tych momentach rola adwokata jest nie do przecenienia. To on będzie towarzyszył bliskiej osobie w sądzie, przedstawiał argumenty przeciwko aresztowaniu i proponował zastosowanie łagodniejszych, wolnościowych środków zapobiegawczych.

Powyższy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny, a zawarte w nim treści nie stanowią wiążącej porady prawnej. W przypadku konkretnych problemów prawnych zawsze powinieneś skonsultować się z adwokatem lub radcą prawnym, który dokona oceny Twojej sytuacji.

(tekst sponsorowany)