Skąd wzięła się listopadowa pamięć o zmarłych?
Modlitwa za zmarłych jest starsza niż samo chrześcijaństwo. Druga Księga Machabejska opisuje, jak Juda Machabeusz zarządził zbiórkę i posłał do Jerozolimy około dwóch tysięcy drachm srebra na ofiarę przebłagalną za poległych towarzyszy. Ten fragment (2 Mch 12,43–46) Kościół od wieków przywołuje jako biblijną podstawę wstawiennictwa za tych, którzy odeszli.
Sam Dzień Zaduszny ma zaskakująco konkretną datę narodzin. W 998 roku św. Odylon, opat benedyktyńskiego klasztoru w Cluny, polecił podległym sobie wspólnotom modlić się za wszystkich zmarłych w pierwszym dniu po uroczystości Wszystkich Świętych, czyli 2 listopada. Zwyczaj szybko rozlał się po Europie. W Polsce zaczął się kształtować w XII wieku, a pod koniec XV stulecia znano go już w całym kraju.
Kolejny ważny krok przyniósł rok 1915. Trwała wojna, która każdego dnia zabierała tysiące istnień, a papież Benedykt XV pozwolił, by w Zaduszki każdy kapłan mógł odprawić trzy Msze święte: w intencji poleconej przez wiernych, za wszystkich wiernych zmarłych i według intencji papieża. Ten przywilej obowiązuje do dziś.
Znicz to za mało?
Płomień na grobie jest pięknym znakiem, ale znicz przypomina kopertę – elegancką, starannie wybraną, a jednak bez listu w środku niewiele znaczącą. Tym listem jest modlitwa. Zwrócił na to uwagę już św. Augustyn, który w „Państwie Bożym” pisał o pogrzebowej oprawie bez złudzeń:
„Staranne przygotowanie pogrzebu, wybór miejsca pochówku i okazały kondukt są raczej pociechą dla żywych niż pomocą dla zmarłych”.
Nie znaczy to, że groby można zaniedbać, bo troska o miejsce spoczynku bliskich jest wyrazem szacunku i miłości. Chodzi o właściwą kolejność. Kwiaty zwiędną po tygodniu, wiatr zdmuchnie płomień, a modlitwa, w którą włożymy serce, pozostaje darem, którego nie zabierze żaden listopadowy przymrozek.
Dlaczego w ogóle modlimy się za zmarłych?
Wielu z nas zadaje sobie pytanie: czy modlitwa ma sens, skoro nie wiemy, co dzieje się z naszymi bliskimi po śmierci? Katechizm Kościoła Katolickiego wyjaśnia, że ci, którzy umierają w przyjaźni z Bogiem, ale nie są jeszcze w pełni oczyszczeni, przechodzą po śmierci oczyszczenie, by wejść do nieba (KKK 1030–1031). Ten stan Kościół nazywa czyśćcem i zachęca, by wspierać zmarłych modlitwą, jałmużną, odpustami, a przede wszystkim Eucharystią (KKK 1032).
U podstaw tej praktyki leży wiara w świętych obcowanie. Tradycja mówi o jednym Kościele, który pielgrzymuje na ziemi, oczyszcza się w czyśćcu i trwa w chwale nieba. Modlitwa jest jak most przerzucony między tymi brzegami. Nie zastępuje Bożego miłosierdzia, ale pozwala nam w nim uczestniczyć i wciąż okazywać bliskim miłość, choć nie możemy już ich przytulić.
Modlitwy za zmarłych, które warto mieć pod ręką
Nie trzeba być teologiem ani znać na pamięć grubego modlitewnika, by dobrze pamiętać o zmarłych. Wystarczy kilka sprawdzonych tekstów i odrobina regularności. Bogaty wybór zebrało Stowarzyszenie Pomocników Mariańskich – modlitwy za zmarłych na jego stronie obejmują m.in. teksty na każdy dzień tygodnia, modlitwy za zmarłych rodziców, w rocznicę śmierci czy przed pogrzebem.
| Modlitwa | Kiedy po nią sięgnąć | Warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Wieczny odpoczynek | codziennie, przy grobie, w drodze obok cmentarza | najkrótsza i najbardziej znana modlitwa za zmarłych |
| Różaniec | czuwanie przed pogrzebem, listopadowe wieczory | przed pogrzebem często rozważa się tajemnice bolesne |
| Litania za zmarłych | rocznica śmierci, imieniny zmarłego | można w niej wezwać patrona osoby, za którą się modlimy |
| Litania za dusze w czyśćcu cierpiące | listopad, piątkowe wieczory, nabożeństwa wypominkowe | obejmuje także tych, za których nikt się nie modli |
| Nowenna za zmarłych | dziewięć kolejnych dni, np. po pogrzebie lub od 1 listopada | pomaga zbudować nawyk codziennej pamięci |
Najprostszą i najczęściej odmawianą modlitwą pozostaje „Wieczny odpoczynek”. Można ją powtarzać, przechodząc obok cmentarza, w drodze do pracy czy przed snem. To zaledwie kilka sekund, a jednak mieści się w nich cała wiara Kościoła w to, że śmierć nie ma ostatniego słowa.
Litania za dusze w czyśćcu cierpiące
Szczególne miejsce w listopadowej pobożności zajmuje litania za dusze w czyśćcu cierpiące. Jej wezwania kierowane są do Miłosiernego Serca Jezusa i polecają kolejno różne grupy zmarłych: przodków, rodziców i rodzeństwo, przyjaciół, kapłanów, nauczycieli i katechetów, a także poległych żołnierzy i tych, których nagła śmierć zaskoczyła w drodze.
To modlitwa o szerokim sercu. Nie ogranicza się do najbliższych, ale obejmuje również osoby, które odeszły bez sakramentów, i dusze najbardziej oddalone od wybawienia. Kończy się prośbą za tych, którzy mają umrzeć dziś lub jutro, oraz za własną duszę modlącego się. Czy trzeba ją znać na pamięć? Nie – wystarczy wydrukować tekst albo otworzyć go w telefonie przy grobie.
Odpust za zmarłych – kalendarz pierwszych dni listopada
O odpustach słyszał niemal każdy, ale niewielu wie, jak je uzyskać. Tymczasem początek listopada daje wyjątkową okazję, by codziennie ofiarować za zmarłych odpust zupełny. Jest on przeznaczony wyłącznie dla dusz w czyśćcu, nie dla siebie. Poniższe zestawienie pomoże zaplanować te dni tak, by nie przeoczyć najważniejszych terminów.
| Termin | Co się dzieje | Co możemy zrobić |
|---|---|---|
| 1 listopada | uroczystość Wszystkich Świętych | udział we Mszy świętej, odwiedziny grobów, od południa możliwość uzyskania odpustu w kościele |
| 2 listopada | wspomnienie Wszystkich Wiernych Zmarłych, czyli Zaduszki | nawiedzenie kościoła lub kaplicy i odmówienie „Ojcze nasz” oraz „Wierzę w Boga” |
| 1–8 listopada | oktawa uroczystości Wszystkich Świętych | codzienne nawiedzenie cmentarza i modlitwa za zmarłych, choćby w myśli |
| cały listopad | miesiąc szczególnej pamięci o zmarłych | wypominki, zamówione Msze święte, litanie i nowenny |
Aby odpust zupełny był ważny, oprócz samego nawiedzenia cmentarza lub kościoła trzeba spełnić tzw. zwykłe warunki. Wymienia je każdy parafialny przewodnik i warto mieć je przed oczami jeszcze przed 1 listopada:
- spowiedź sakramentalna, która może się odbyć kilka dni wcześniej lub później,
- Komunia święta, najlepiej przyjęta w dniu nawiedzenia,
- modlitwa w intencjach Ojca Świętego, np. „Ojcze nasz” i „Zdrowaś Maryjo”,
- wolność od przywiązania do jakiegokolwiek grzechu, nawet lekkiego.
W ciągu jednego dnia można uzyskać tylko jeden odpust zupełny. Dlatego nie warto odkładać spowiedzi na ostatnią chwilę, kiedy kolejki do konfesjonałów są najdłuższe. Spokojnie zaplanowany tydzień pozwoli przejść oławskie cmentarze, a także groby w rodzinnych stronach, z modlitwą zamiast pośpiechu.
A co, jeśli rodzinne groby są kilkaset kilometrów stąd, a w tym roku nie da się do nich dojechać? Modlitwa nie zna odległości. Można odmówić litanię w domu, zamówić Mszę świętą w dowolnej parafii lub zgłosić intencję przez internet. Liczy się pamięć i serce, a nie liczba przejechanych kilometrów.
Msza święta – dar, którego nic nie zastąpi
Kościół od wieków podkreśla, że najcenniejszym darem dla zmarłych jest Eucharystia. Doskonale rozumiała to św. Monika, matka Augustyna. Umierając w Ostii, prosiła synów, by nie martwili się o miejsce jej pochówku. Syn zapisał jej słowa w „Wyznaniach”:
„O to tylko was proszę, abyście pamiętali o mnie przy ołtarzu Pańskim, gdziekolwiek będziecie”.
Z tą prawdą wiąże się tradycja Mszy gregoriańskich, czyli trzydziestu Mszy świętych odprawianych dzień po dniu za jedną zmarłą osobę. Jej początek opisał papież Grzegorz Wielki w czwartej księdze „Dialogów”. W założonym przez niego rzymskim klasztorze zmarł mnich Justus, lekarz, który wbrew ślubowi ubóstwa zatrzymał dla siebie trzy złote monety.
Grzegorz, chcąc dać wspólnocie przestrogę, potraktował to przewinienie bardzo surowo. Trzydzieści dni po śmierci Justusa ogarnęło go jednak współczucie i polecił odprawiać za zmarłego Mszę przez kolejne trzydzieści dni. Gdy seria dobiegła końca, Justus ukazał się w widzeniu swojemu bratu Kopiozusowi i oznajmił, że został uwolniony. Zwyczaj ten trwa w Kościele do dziś.
Obok Mszy świętej ważną polską tradycją są wypominki, czyli odczytywanie imion zmarłych podczas nabożeństw w listopadzie, a w wielu parafiach także przez cały rok. To proste, a zarazem poruszające doświadczenie: usłyszeć imię mamy czy dziadka wypowiedziane w kościele i otoczone modlitwą całej wspólnoty.
Marianie – od ponad 350 lat na modlitwie za zmarłych
Modlitwa za zmarłych od początku należy do duchowego DNA marianów. Ich założyciel, św. Stanisław Papczyński (1631–1701), w czasie wojen XVII wieku wyruszył jako kapelan z wojskami króla na Ukrainę. Widział pola bitew i żołnierzy umierających bez sakramentów. Według przekazów zakonu właśnie tam ukazały mu się dusze poległych, które prosiły o modlitwę.
W 1676 roku, wkrótce po powrocie z wyprawy, Papczyński przeżył mistyczne doświadczenie cierpień czyśćcowych. Wstrząśnięty, zobowiązał współbraci do codziennych modlitw i umartwień za zmarłych, zwłaszcza za poległych żołnierzy i ofiary zarazy. W 2016 roku został ogłoszony świętym, a papież Franciszek, spotykając się z marianami w 2023 roku, wymienił modlitwę za zmarłych wśród trzech filarów ich charyzmatu.
Z tego dziedzictwa wyrasta Stowarzyszenie Pomocników Mariańskich, czyli wspólnota świeckich działająca przy Zgromadzeniu Księży Marianów. Pierwsze takie stowarzyszenie powstało w 1925 roku w Chicago, a polskie w październiku 1994 roku. Dziś na całym świecie skupia ono ponad 250 tysięcy osób, które wspierają mariańskie dzieła i modlą się za dusze w czyśćcu cierpiące.
Na stronie spm.org.pl można nie tylko znaleźć teksty modlitw, ale także zgłosić intencje za zmarłych, zamówić Mszę świętą, w tym serię gregoriańską, oraz włączyć bliskich do listopadowej nowenny i Mszy za zmarłych. To dobra wiadomość dla wszystkich, którzy z różnych powodów nie mogą w tym roku stanąć przy grobach swoich bliskich.
Jak przygotować się do 1 listopada?
Najlepiej zacząć już teraz, w październiku. Spisać na kartce imiona wszystkich zmarłych z rodziny, także tych, o których pamięta już tylko najstarsze pokolenie. Wybrać jedną modlitwę na każdy dzień listopada. Zamówić Mszę świętą, zanim kalendarze parafialne się zapełnią. A przy grobie opowiedzieć dzieciom i wnukom, kim byli ich pradziadkowie.
Pamięć o zmarłych nie musi zamykać się w dwóch listopadowych dniach. Ci, których kochaliśmy, nie potrzebują od nas najdroższych zniczy ani największych wiązanek. Potrzebują tego, o co prosiła św. Monika – byśmy pamiętali o nich przed Bogiem. A to jest dar, na który stać każdego z nas, bez względu na to, gdzie mieszkamy i ile mamy czasu.
(tekst sponsorowany)
Napisz komentarz
Komentarze