Ta wiedza nie jest tajemnicą dostępną tylko dla wtajemniczonych — pochodzi z badań naukowych publikowanych od ponad dwóch dekad. Problem w tym, że producenci opakowań mają powody, żeby nie robić z niej billboardów, a konsumenci zwykle nie szukają informacji, których nikt im nie podsuwa. Ten artykuł pokazuje, dlaczego wody w szkle stały się jedyną kategorią, którą specjalista od żywienia wkłada do koszyka bez zastrzeżeń.
Chemia, której nie widać na etykiecie
Butelka PET nie jest obojętnym pojemnikiem. To materiał wytwarzany z udziałem trójtlenku antymonu — związku stosowanego jako katalizator podczas produkcji politereftalanu etylenu. Antymon zostaje w butelce i przez cały czas kontaktu z wodą powoli do niej przenika. Badania prof. Williama Shotyka z 2005 roku, w których przeanalizowano 63 wody butelkowane z Kanady i Europy, w tym polskie, potwierdziły ten mechanizm. Stężenie antymonu w wodzie z butelek PET było wielokrotnie wyższe niż w wodzie z tego samego źródła, butelkowanej w polipropylenie.
Kluczowe są dwa czynniki: temperatura i czas. Przy prawidłowym przechowywaniu w chłodzie migracja antymonu mieści się w granicach norm dopuszczonych przez Unię Europejską: 5 µg/l. Problem zaczyna się wtedy, gdy temperatura przekracza 20 stopni Celsjusza, a zaczyna przekraczać regularnie na każdym etapie drogi od rozlewni do półki sklepowej.
Badania laboratoryjne pokazują, że ekspozycja butelki na 80 stopni Celsjusza przez 48 godzin zwiększa stężenie antymonu z 0,2 µg/l do wartości ponad 9 µg/l, przekraczającej granicę bezpieczeństwa. Dla porównania WHO ustala ten próg na 20 µg/l, jednak regulacje amerykańskie i japońskie są znacznie ostrzejsze — odpowiednio 6 i 2 µg/l. W warunkach letniego transportu lub magazynowania na nieocieplonych halach temperatura 80 stopni nie jest scenariuszem laboratoryjnym.
Drugi wątek to substancje o działaniu estrogenopodobnym. Badania z użyciem ślimaków wodożytki nowozelandzkiej, biologicznego wskaźnika aktywności estrogenów, wykazały, że woda z butelek PET zawierała więcej ksenoestrogenów niż woda ze szklanych naczyń. Ksenoestrogeny to związki chemiczne naśladujące w organizmie działanie żeńskich hormonów płciowych. Ich stężenia w wodzie z PET mieszczą się poniżej progów uznawanych przez regulatorów za alarmujące, ale dietetycy i endokrynolodzy oceniają to inaczej: przy codziennym spożyciu wody przez całe życie liczy się ekspozycja skumulowana, a nie jednorazowa dawka.
Do wody mogą przenikać też ftalany — plastyfikatory stosowane w produkcji różnych rodzajów opakowań. Niezależne badania wykazały ich obecność w napojach przechowywanych w PET, a ilość rosła wraz z czasem przechowywania oraz zawartością kwasów w napoju. Szczególnie narażone okazały się soki owocowe, w których stężenia przekraczały wartości zalecane dla wody pitnej.
Łańcuch dostaw, którego nikt nie kontroluje od początku do końca
Producent wody nie odpowiada za to, co dzieje się z butelką po wyjściu z rozlewni. Transport ciężarówką w upalny dzień, składowanie na zewnętrznej palecie przed centrum dystrybucyjnym, tygodnie na półce sklepowej bez klimatyzacji — żaden z tych etapów nie jest objęty obowiązkiem dokumentowania warunków termicznych. Przepisy określają limity dla zawartości szkodliwych substancji w wodzie, ale nie regulują warunków przechowywania gotowego produktu w sposób, który egzekwowałby chłodny łańcuch dostaw.
W Polsce temperatura powietrza latem w kabinach niezaklimatyzowanych naczep ciężarowych potrafi sięgać 50 stopni Celsjusza, a na paletach ustawionych na zewnątrz hal magazynowych przekraczać 40 stopni w nasłonecznionych miejscach. W tych temperaturach migracja antymonu i innych substancji z PET do wody przyspiesza wielokrotnie. Kupując butelkę wody w sklepie, konsument nie ma żadnej możliwości sprawdzenia, przez jakie warunki ta butelka przeszła ani czy przekroczone zostały progi, przy których normy przestają chronić.
To właśnie ten argument pojawia się w rozmowach z dietetykami najczęściej. Nie twierdzą, że każda butelka wody z plastiku zaszkodzi zdrowiu. Mówią o czymś innym: że jakość wody w PET jest zmienną, na którą konsument nie ma wpływu i której nie może zweryfikować. W żywieniu zasada minimalizowania nieznanych zmiennych chemicznych jest fundamentalna.
Istnieje jeszcze jeden wymiar tego problemu. Każde mechaniczne uszkodzenie ścianki — zagięcie, zarysowanie — przyspiesza uwalnianie substancji do cieczy. Migracja rośnie też z każdym myciem w wyższej temperaturze. Butelka, która wygląda na czystą i sprawną, może po intensywnym użytkowaniu oddawać do wody wielokrotnie więcej substancji niż nowa.
Niewidoczny pasażer: mikroplastik w każdym łyku
Obok chemii rozpuszczonej w wodzie istnieje drugi problem, fizyczny. To mikroplastik: fragmenty i włókna tworzywa sztucznego uwalniane ze ścianek butelki i plastikowych nakrętek podczas przechowywania i użytkowania. Badania przeprowadzone przez organizację Orb Media na Uniwersytecie Stanowym w Nowym Jorku przeanalizowały 259 próbek wody butelkowanej 11 marek z 9 krajów. Wynik był jednoznaczny: 93 procent butelek zawierało cząsteczki mikroplastiku.
Średnia liczba cząsteczek większych niż ludzki włos wyniosła 10 na litr wody. Po uwzględnieniu mniejszych frakcji, tych o średnicy od 6,5 do 100 mikrometrów, średnia wzrastała trzydziestokrotnie. Najczęściej identyfikowanym materiałem był PET, z którego wykonana jest sama butelka.
Oznacza to, że opakowanie dosłownie rozpuszcza się w produkcie, który w sobie zawiera. Butelka nie jest neutralnym naczyniem — jest aktywnym uczestnikiem procesu, który zmienia skład wody od chwili rozlewu aż po ostatni łyk.
WHO w raporcie z 2019 roku oceniła, że obecne stężenia mikroplastiku w wodzie pitnej nie stanowią bezpośredniego zagrożenia dla zdrowia, jednocześnie zaznaczając, że dotychczasowe badania są niewystarczające do formułowania długoterminowych prognoz. Dr Maria Neira z Departamentu Zdrowia Publicznego WHO sformułowała kierunek dalszych prac: konieczne są kolejne, znacznie szersze analizy, bo mikroplastik jest wszędzie i skumulowana ekspozycja człowieka przez całe życie wymaga odrębnych badań. Tymczasem producenci wód butelkowanych, zapytani o cząsteczki plastiku w swoich produktach, odpowiadali w badaniu Orb Media, że brak regulacji zwalnia ich z obowiązku monitorowania mikroplastiku.
Co dietetyk wkłada do koszyka zamiast plastiku
Szkło jest chemicznie obojętne. Nie zawiera katalizatorów, które mogłyby migrować do wody, nie uwalnia cząsteczek pod wpływem temperatury, nie reaguje z minerałami ani ze składem wody. To jedyny materiał opakowaniowy dla wody, który nie dodaje do równania żadnej nieznanej zmiennej, niezależnie od tego, jak długo butelka stała w magazynie i przez jakie temperatury przeszła po drodze.
Dodatkowym argumentem jest smak. Szkło jest neutralne organoleptycznie i nie wpływa na aromat ani na smak wody, podczas gdy PET może zmieniać właściwości smakowe napoju, szczególnie przy dłuższym przechowywaniu lub wyższej temperaturze. Sommelier wody bez trudu odróżni tę samą wodę mineralną w wersji szklanej od plastikowej. Przeciętny konsument często robi to instynktownie, nie wiedząc, skąd pochodzi różnica.
Praktycznym rozwiązaniem dla osób, które nie chcą rezygnować z wody mineralnej w szkle, jest zakup zbiorczy z dostawą. Szklana butelka jest cięższa od plastikowej, co w realiach codziennych zakupów bywa argumentem przeciwko. Sklepy internetowe specjalizujące się w wodach mineralnych eliminują ten problem przez sprzedaż kartonami z dostawą do domu lub biura. Produkty dostępne w takim formacie obejmują szeroki wybór marek, od Cisowianki i Kingi Pienińskiej po Evian, Perrier i San Pellegrino. Szkło przestaje być niedogodnością, kiedy nie trzeba go nosić ze sklepu.
Dietetycy nie prowadzą krucjaty przeciwko plastikowi. Stosują prostą logikę: jeśli istnieje opcja eliminująca całą grupę potencjalnych ryzyk bez żadnych kompromisów jakościowych, ta opcja jest właściwym wyborem. Szkło spełnia ten warunek jako jedyne. To nie modowy wybór ani deklaracja światopoglądowa. To decyzja oparta na tym, co mówią badania.
(tekst sponsorowany)
Napisz komentarz
Komentarze