Lesław Mazur
Swoją opowieść pragnę rozpocząć od znanej mi z różnych źródeł historii - jak Oława po II wojnie światowej znalazła się w granicach Polski. W 1943 roku, w Jałcie, Wielka Trójka przywódców koalicji antyhitlerowskiej: przywódca ZSSR Józef Stalin, Premier Wielkiej Brytanii Winston Churchill i Prezydent Stanów Zjednoczonych Franklin Roosevelt, ustaliła podział świata po zakończeniu II wojny światowej. Jednak dopiero w czasie konferencji w Poczdamie, w czerwcu 1945 roku, zapadły decyzje o tym, że dotychczasowe niemieckie miasto Ohlau znajdzie się w granicach Polski.
Na wykładzie , zorganizowanym w lutym 2017 przez Bibliotekę "Koronka", Marek Włodarczyk, posługując się rosyjskimi mapami sztabowymi, na których było naniesione położenie poszczególnych jednostek sowieckich - wykonywano je co 12 godzin, bo co 12 godzin poszczególne jednostki składały meldunki do sztabu - przedstawił obraz tego, jak toczyły się walki wokół Oławy i w samym mieście.
20 stycznia 1945 nastąpiła na polecenie władz niemieckich przymusowa ewakuacja ludności cywilnej z okolicznych wiosek i z Oławy. Każdy Niemiec miał wyznaczoną godzinę, dzień i kierunek, dokąd ma się udać. Miał zabrać najpotrzebniejsze rzeczy, a czas ewakuacji był określany na maksymalnie 5 dni. Należy pamiętać, że wówczas była bardzo sroga zima, temperatury dochodziły do minus 20 stopni C i było dużo śniegu. Mieszkańcy powiatu oławskiego mieli udać się do Wałbrzycha i okolic. Wojska sowieckie na początku stycznia 1945 przełamały obronę wojsk niemieckich na Wiśle i szybką ofensywą w warunkach bojowych, przy silnym mrozie, znalazły się w pobliżu Odry, a przecież jest to odległość około 300 km.
Podana niżej data jest datą ostateczną zajęcia miejscowości przez wojska, bo wiele miejscowości było wielokrotnie zdobywane i odbijanych przez wojska niemieckie.
A to parę szczegółowych dat:
- 23 stycznia - wojska sowieckie zajęły Janików, Ratowice i Jelcz
- 23/24 stycznia - uchwycono przyczółek na Odrze przy śluzie w Lipkach, gdzie toczyły się ciężkie walki
- 23 stycznia - prowadzony jest ostrzał artyleryjski z około 6-7 km na miasto Oława, wieże kościelne i ratusz są widocznymi punkami, na które ustawione są celowniki artylerzystów. Przesuwają oni ostrzał o kilkadziesiąt metrów wiedząc, że są tam zabudowania i tak po kolei. W mieście nie było ludności, nie miał kto gasić pożarów, często paliły się domy sąsiednie, które zapalały się od domów zbombardowanych .
- 25 stycznia - zajęto Siedlce, na Odrze skutej lodem wybudowano most drewniany o nośności 30 ton
- 28 stycznia o godzinie 19 wyszło z Oławy w kierunku na Marszowice około 1500 żołnierzy niemieckich wraz z różnym sprzętem wojskowym, załoga wojskowa Oławy została znacznie uszczuplona.
- 25 stycznia - w Ratowicach przejście żołnierzy rosyjskich po lodzie, na który położono deski i szyny kolejowe
- 26 stycznia - w Marcinkowicach dokonały tego jednostki idące od Siedlec
- 28 stycznia - w Lizawicach dokonały tego jednostki idące od Ratowic
- 29 stycznia - zdobyto Nowy Górnik k.Oławy, dokonały tego jednostki idące od Siedlec
- 27 stycznia - po ciężkich walkach zostały zdobyte Lipki, które wielokrotnie przechodziły z rąk do rąk, w walkach w tym rejonie brało bardzo intensywny udział lotnictwo niemieckie, lotnictwo rosyjskie brało udział sporadycznie, ponieważ najbliższe lotnisko było koło Częstochowy i było zaangażowane w walkach koło Opola. W tej sytuacji wojska chemiczne rosyjskie skutecznie zadymiały cały teren. Na Odrze w Lipkach saperzy rosyjscy postawili most drewniany o nośności 60 ton, przez który przeprawiło 10 tyś. żołnierzy, czołgi i ciężki sprzęt
- 27 stycznia - zajęto Ścinawę Polską, Ścinawę, Godzikowice. Od Lipek w kierunku Oławy część jednostek rosyjskich szła wałem przy Odrze, a część drogą przez Ścinawę Polską. Pomiędzy nowym cmentarzem a ZNTK napotkali silną obronę niemiecką, ale po kilku godzinnych walkach zaczęli zajmować Oławę
- 28 stycznia - do godziny 17 zajęto miasto do linii rzeki Oława
- 29 stycznia - zdobyto pozostałą część Oławy i połączono się w Nowym Górniku z jednostkami idącymi przez Siedlce
Na początku lutego miasto było bombardowane przez samoloty niemieckie, szczególnie okolice dzisiejszej ul. 1 Maja, po której w tym czasie poruszały się wojska sowieckie. Na zdjęciach lotniczych wykonanych przez Niemców 7 lutego 1945, a wtedy było dużo śniegu, widać doskonale wypalone budynki, które są czarne.
Miasto było bardzo zniszczone - według różnych źródeł centrum było zniszczone w 45%, a całe miasto w około 30%. Na wykładzie Marka Włodarczyka przetoczyłem historię zasłyszaną przez moją mamę od niemieckich mieszkańców Oławy , że miasto zostało spalone przez wojska sowieckie w "dniu zwycięstwa". Marek Włodarczyk nie potwierdził tej informacji. Według niego co najmniej 80% budynków zniszczono w czasie działań wojennych - na potwierdzenie tej informacji pokazał zdjęcie lotnicze wykonane 7 lutego, na którym wyraźnie widać wypalone i zburzone budynki. Nie wykluczył, że jakieś budynki mogły być podpalone w maju 1945, z okazji zwycięstwa.
Powroty mieszkańców niemieckich do Oławy następowały po przejściu linii frontu, już w marcu 1945 r. dowództwo Armii Czerwonej zatrudniało ich przymusowo do odgruzowanie miasta czy do pochówku żołnierzy niemieckich, których ciała leżały w różnych miejscach jeszcze w maju i czerwcu 1945. Pracowali za niewielkie racje żywnościowe.
W wyniku porozumień zwycięzców niemieccy mieszkańcy musieli opuścić Oławę - ostatni wyjechali do Niemiec przez Laskowice wiosną 1947 r.
A jak wyglądała historia wysadzonego w styczniu 1945 stalowego mostu na Odrze? Oddział zwiadowców radzieckich szedł drogą od Janikowa koło Starego Górnika i wpadł w zasadzkę przygotowaną przez Niemców. W czasie wymiany ognia zginęli wszyscy zwiadowcy i właściwie poza tą potyczką na drodze z Janikowa do Oławy, w tej części powiatu nie było żadnych walk. Niemcy wysadzili stalowy most na Odrze 23 stycznia, wcześniej po nim odbywała się ewakuacja mieszkańców zza Odry. Pozostałości konstrukcji starego mostu rozebrano w latach 60. Nie został odbudowany, ponieważ uznano, że jest za wąski na potrzeby ówczesnego ruchu drogowego.
Kamień przy moście na Odrze, na ulicy Rybackiej, z tablicą pamiątkową upamiętniającą śmierć dwóch żołnierzy radzieckich, którzy zginęli przy zdobywaniu mostu na Odrze w Oławie, postawiony w latach 70., okazał się niedobrym pomysłem, bo nikt wtedy nie potrafił dokładnie wyjaśnić, gdzie ci żołnierze mieliby zginąć. Skutek był taki, że najpierw pomnik był kilka razy oblewany farbą olejną, potem znikła tablica z napisem i w końcu został tylko kamień.
O całej historii tego pomnika szczegółowo pisał na łamach "Gazety Powiatowej" Przemysław Pawłowicz.
Plac, na którym stoi ratusz, zawsze miał zawsze nazwę Rynek, ale po II wojnie światowej dla upamiętnienia daty zdobycia Oławy zmieniono tę nazwę na "Plac 27 Stycznia" - w latach siedemdziesiątych powrócono do nazwy Rynek. Wtedy tłumaczono to tak, że data 27 stycznia to data zdobycia prawobrzeżnej części Oławy, a całe miasto zajęto dopiero 6 lutego 1945. Na postawie dzisiaj dostępnych map i notatek sztabowych wiemy, że miasto zostało zdobyte 28 stycznia, a część za Oławką dopiero 29 stycznia, do godziny 12.00.
Polecam film nakręcony przez Zbigniewa Pryjdę z Telewizji Kablowej "Walki o Oławę w styczniu 1945 - wykład Marka Włodarczyka" - jest dostępny na kanale You Tube.
Tekst ukazał się w Gazecie Powiatowej - Wiadomości Oławskie nr 5/2022
Napisz komentarz
Komentarze