Każdy, to przejeżdża drogą krajową nr 94 przez Godzikowice, może dostrzec położony tuż przy drodze i otoczony kamiennym murem kościół. Zegar jest jednak malutki, więc można go nie zauważyć.
*
Charakterystyczny, kryty gontem z drewnianą sygnaturką, w południowym narożniku, kościół w Godzikowicach zachował rzadki relikt minionych czasów w postaci zegara słonecznego. Wykonany w marmurze, na skutek upływu lat i panujących warunków atmosferycznych zlewał się z tłem. Gdyby nie gnomon (długi pręt rzucający cień na płaskiej tarczy) przez lata pozostawałby dalej prawie niewidoczny. Dziś, dzięki renowacji przeprowadzonej przez konserwator Dorotę Kowalik-Kociszewską z Brzegu, wygląda jak nowy. Ale to nie jedyne prace, które w ostatnim czasie były tam wykonane.
Zabytkowy kościół pw. Znalezienia Krzyża Świętego w Godzikowicach
- Od czerwca do listopada prowadzono prace badawcze na elewacjach i ścianach wewnętrznych kościoła oraz prace konserwatorskie zegara słonecznego na elewacji świątyni - mówi konserwator Dorota Kowalik-Kociszewska. Nadmienić trzeba, że wcześniej został przygotowany program prac konserwatorskich na zegar słoneczny na południowo-zachodnim narożniku elewacji kościoła. Następnie dokumentacja uzyskała akceptację i pozwolenie Dolnośląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków we Wrocławiu. W 2025 r. po ustawieniu rusztowania zaczęto prace konserwatorskie zegara, które trwały od sierpnia do października. Pobrano próbki do badań instrumentalnych: warstw malarskich, dzięki którym ustalono obecną kolorystykę oraz fakt, iż zegar był złocony na gnomonie (pręt) oraz na tarczy w okolicach pręta. Niewątpliwie świadczy to o tym, iż podobnie jak w innych zegarach słonecznych, tak i tu było złocone Słońce. Po złożeniu projektu kolorystycznego i konsultacjach z DWKZ, uzyskano pozwolenie na rekonstrukcję kolorystyczną. Podjęto niezbędne działania w postaci jego oczyszczania różnymi metodami, poprzez wzmocnienie kamienia, uzupełnianie ubytków specjalną drobnoziarnistą zaprawą trassową (odporną na zawilgocenia i nasłonecznienie). Także na uzupełnieniu inskrypcji i cyfr, wyryciu podziałów na podstawie nielicznych pozostałości na kamieniu. Wreszcie pomalowano farbą krzemoorganiczną zegar według odkrywek i wyników badań. Wyzłocono gnomon i Słońce, zhydrofobizowano (zabezpieczono przed wilgocią) całość. W międzyczasie prowadzono konsultacje dotyczące wyglądu i podziału cyfr z Muzeum Zegarów Słonecznych im. Przypkowskich w Jędrzejowie. Okazało się, że zegar ten posiada tylko linie pełnych godzin i odpowiadające im cyfry. Dodam, że po pracach konserwatorskich powstanie dokumentacja powykonawcza, która zostanie złożona do DWKZ.
Zegar w Godzikowicach - stan sprzed renowacji
Pracom przy świątyni w Godzikowicach towarzyszyły także prace badawcze czterech elewacji i ścian wewnętrznych kościoła - wykonano ponad 30 odkrywek stratygraficznych obrazujących lico ceglane, wskazujące na przemiany budowli prowadzone przez stulecia. Pierwotny kościół był mniejszy niż obecnie. Odkryto stare wątki ceglane, m.in. wątek gotycki (tzw. polski), gdzie na licu muru widoczne są na przemian główka i wozówka (dłuższy i krótszy bok cegły). Kolejna warstwa przesunięta jest o ćwierć długości cegły względem poprzedniej. Układ cegieł na licu przypomina więc powtarzający się motyw krzyża, często z użyciem ciemnej cegły (wypalonej zendrówki). Wspomnieć warto, że wątek gotycki stosowano najczęściej w budowlach gotyckich, począwszy od XIV do XVI stulecia.
Najstarszy wątek z liceum dwuwozówkowym cegieł (tzw. wendyjskim lub słowiańskim" na wschodniej elewacji godzikowickiego kościoła
W trakcie prac wykonano również badania instrumentalne dawnych zapraw użytych do murowania i spoin. Znaleziono także najstarszy wątek dwuwozówkowy (tzw. wendyjski lub słowiański) stosowany od XIII w do XIV wieku, co może świadczyć o tym, że kościół jest starszy niż podają to dotychczasowe przekazy historyczne. Badania elewacji i ścian kościoła, poprzedziły przygotowane projekty badań, które zostały najpierw zaakceptowane przez DWKZ, następnie po ich wykonaniu wyniki przekazano do DWKZ. Obecnie trwają prace renowacyjne przy ich ponownym zakryciu i zatynkowaniu, jedynie odkrywka z licem dwuwozówkowym, najstarszym wątkiem, zostanie wyeksponowana na wschodniej elewacji kościoła. Na koniec zostanie wykonana dokumentacja tychże prac, która trafi do DWKZ. Przeprowadzone badania posłużyły ponadto do wykonania projektu na malowanie ścian wewnętrznych i elewacji kościoła w najbliższej przyszłości. Inwestorem jest parafia pw. Znalezienia Krzyża Świętego w Godzikowicach - ks. proboszcz Andrzej Ilnicki z dofinansowaniem Gminy Oława, a wykonawcą prac konserwatorskich i badań wraz z dokumentacjami jest Dorota Kowalik-Kociszewska, dyplomowany konserwator dzieł sztuki, z 20-letnim doświadczeniem, prowadzący firmę ISCRA z siedzibą w Brzegu.
Odkrywka na wschodniej ścianie kościoła w Godzikowicach zachowała pomiędzy cegłami widoczny fragment drewnianej belki. Być może zatem XVIII wieku przy okazji powiększania połaci dachu kościół mógł być wtórnie rozbudowany
Z Wikipedii
Zegar Słoneczny - zegar, który odmierza czas na podstawie pozycji Słońca wyrażony jako lokalny prawdziwy czas słoneczny. Jego działanie polega na wskazaniu odpowiedniej podziałki za pomocą cienia, rzucanego przez nieruchomą wskazówkę na skalę czasu (np. z podziałką godzinową), umieszczoną na powierzchni (niekoniecznie płaskiej - jak np. w zegarach pierścieniowych) tarczy zegarowej, znajdującej się na ziemi, posadzce, ścianie budowli lub postumencie.
Zegar słoneczny pozbawiony jest napędu, jego działanie wykorzystuje obrotowy ruch ziemi, co pozwala zaliczyć go do klasy zegarów naturalnych ( razem z zegarami wodnymi, piaskowymi i ogniowymi). Idea wykorzystania pozornego ruchu Słońca po nieboskłonie w roli zegara stanowiła przez bardzo długi okres podstawowy sposób pomiaru czasu (chronologia astronomiczna).
Przepiękny w formie zegar słoneczny Kościoła Mariackiego w Krakowie
W miarę rozwoju cywilizacji konstruowano i wykorzystywano różne rodzaje zegarów słonecznych, które pełniły rolę wzorca czasu. Zegar słoneczny, używany był już w starożytności i należy do najdawniejszych przyrządów naukowych i pomiarowych. Liczne wzmianki na ten temat odnajdujemy w pismach antycznych filozofów, astronomów i historyków oraz w Biblii. Przypuszcza się, że niektóre budowle megalityczne (jak np. słynny Stonehenge w Anglii) mogły pełnić rolę zegarów i kalendarzy słonecznych. Za najstarszy egzemplarz zegara słonecznego uważa się obecnie gnomon odkryty w 2013 roku podczas wykopalisk w Dolinie Królów w Egipcie. Jego tarcza wykonana na ceramicznej tabliczce i wyskalowana liniami azymutalnymi w godzinach nierównych jest datowana na XIII wiek p.n.e. Wiele zegarów słonecznych znali starożytni Chińczycy, Babilończycy, Grecy, Fenicjanie i Rzymianie.
W chrześcijańskiej Europie zegar słoneczny rozpowszechnił się po wydaniu przez papieża Sabiniana w latach 604-606 nakazu umieszczania go na budynku każdego kościoła. Wiązało się to z koniecznością przestrzegania godzin kanonicznych wyznaczających pory modlitw, nakazanych przez liturgię.
Zegar słoneczny z 1811 roku na wieży oławskiego ratusza
Nowy etap w historii zegarów nastąpił w XIV wieku. Wiązało się to z wprowadzeniem wskazówki ukierunkowanej biegunowo, czyli skierowanej równolegle do osi obrotu Ziemi. Dzięki temu zegar słoneczny zaczął odmierzać czas w przybliżeniu jednostajny i wskazywać, już nie nierówne godziny kanoniczne, ale godziny równe - podobnie jak rozwijające się wówczas zegary mechaniczne, zwłaszcza zegary wieżowe.
Gnomon zegara słonecznego nad południową kruchtą Sanktuarium Matki Bożej Pocieszenia w Oławie
Pod koniec XVII wieku w większości krajów, w tym w Polsce, przyjął się system pomiaru czasu podobny do obecnie obowiązującego. W miarę jak zegary mechaniczne stawały się coraz bardziej niezawodne i przystępne, mogły coraz bardziej konkurować z zegarami słonecznymi, których funkcjonalność jest w oczywisty sposób ograniczona długością dnia i warunkami pogodowymi, limitującymi okres dostępności bezpośredniego światła słonecznego. Jednak zegary słoneczne wymagały częstej regulacji, bez której błędy ich wskazań rosły (akumulowały się) w miarę upływu czasu. Aż do początku XX wieku powszechnie wykorzystywano w tym celu dokładne i precyzyjne odmiany zegarów słonecznych, które doskonale sprawdzały się w roli lokalnych wzorców czasu. Ponadto zegary słoneczne nadal pozostawały w użyciu tam, gdzie koszt zegara mechanicznego okazywał się zbyt wysoki. Dopiero w XX wieku na skutek rozwoju techniki, upowszechnienia się radia i telekomunikacji (np. radiowy wzorzec czasu) metrologiczna funkcja zegara słonecznego traci znaczenie praktyczne. Obecnie liczą się już tylko walory dekoracyjne, zabytkowe i edukacyjne zegarów słonecznych. Przykłady zachowanych dawnych zegarów słonecznych są świadectwem łączenia staranności projektu i precyzji wykonania, warunkujących dokładność działania przyrządów pomiarowych z walorami estetycznymi, charakterystycznymi dla przedmiotów sztuki użytkowej.
Oryginalny w formie zegar na elewacji pałacu w Jakubowicach (gmina Oława)
Widok z okna Karola Wojtyły na piękny zegar w Wadowicach
Napisz komentarz
Komentarze