To on przekazał obraz Leonarda da Vinci Amerykanom. Siedział w jelczańskim więzieniu (2)

Niemiecki kustosz w Jelczu

Jelczańskie więzienie (to przy ul. Inżynierskiej i Młodych Inżynierów) nosiło wtedy nazwę: Ośrodek Pracy Więźniów "Obiekt 315". W PRL De Palézieux był więźniem, pracował, pewnie opanował nieco nasz język, być może rozmawiano z nim po niemiecku. Niemiecki arystokrata, architekt i koneser sztuki spędził w jelczańskim więzieniu 4 miesiące. Ta historia jest dla nas zapewne najciekawsza i istotna, tym bardziej, że nikt wcześniej tego nie opisywał. Skąd wspomnienia tego niemiecko skazanego?

Niektóre obozowe baraki przetrwały do dziś przy Techników i służą za mieszkania (fot. K.Ruchniewicz)

Po powrocie z Polski De Palézieux był wielokrotnie przesłuchiwany przez amerykańskie służby wywiadowcze. Wiadomości zza "żelaznej kurtyny" były niezbędne, dawały wiedzę o przeciwniku. Danych jest sporo. Protokoły, wszystkie w języku angielskim, mogą wydawać się nudne, zresztą ich szczegółowe opisanie wykracza poza ramy tego krótkiego opracowania. Amerykańscy przedstawiciele CIA (Central Intelligence Agency) w Berlinie zach., przesłuchiwali Palézieuxa, staranie wypełniając formularze i raporty z relacjami. Dzisiaj akta CIA z tamtego okresu są niemal w całości odtajnione i dostępne. Pomimo że chodzi o miliony stron różnych raportów, odszukanie zeznań De Palézieux nie jest trudne. 

Czerwony mur do dziś zwieńczony jest kawałkami szkła wtopionymi w cement, żeby trudniej było stąd uciec (fot. K. Ruchniewicz)

Były jelczański więzień był pytany prawie o wszystko - to taki niezmienny wywiadowczy standard. Pytano o nastroje, infrastrukturę, poglądy innych, obecność Rosjan czy sprawy wojskowe. Opowiadał, co widział i co pamięta, wypełniał szkice, Amerykanie nie mieli nowych map - stosowali do niektórych zeznań mapy niemieckie. To może nas zdumiewać, bo tam Jelcz nazywany jest wciąż po niemiecku, choć t już lata 50. 

Zapoznanie się z tymi meldunkami to niezwykła archiwalna podróż. Możemy poznać organizację i sposób pracy wywiadu w tamtym okresie, przeczytać opinie więźnia i zobaczyć jak weryfikowano to, co powiedział. Standardy były wysokie, stosowano porządny audyt, nie dawano wiary bez sprawdzenia, a jeśli były wątpliwości, to i tak gromadzono materiały do dalszych analiz. Wiele ocen i obserwacji było tylko hipotezami. My obecnie dobrze wiemy, że z Jelczem było inaczej, niż to przetrwało w pamięci więźnia. 

JELCZ-LASKOWICE 2023. Te mury z resztkami oryginalnych wieżyczek przypominają o istniejącym tu w latach 1952-1955 Ośrodku Pracy Więźniów (fot. K. Ruchniewicz

              Orginalny podpis Palézieux z sierpnia 1944 (wawel.krakow.pl). Dokument sporządzony na papierze firmowym kancelarii generalnego gubernatora: KANZLEI / DES GENERALGOUVERNEURS / VERWALTUNG BURG KRAKAU Zamek Królewski na Wawelu, sygn. AZK PZS-I-188/3, s. 28. Notatka odręczna Wilhelma Ernsta von Palézieux pozostawiona w schronie pod wschodnim skrzydłem zamku na egzemplarzu Sichergestellte Kunstwerke im Generalgouvernement. Autor przekazał w niej informację o przewiezieniu 14 sierpnia 1944 roku skrzyń z zabytkowymi obiektami I wyboru do Seichau (Sichowa) https://wawel.krakow.pl/zarzadzenia-i-dokumenty

De Palézieux w Jelczu pracował, wykorzystano jego wykształcenie, projektował, rysował, to oczywiście nie była wielka architektura, raczej podstawowe projekty techniczno-budowlane zakładów, ich otoczenia oraz pobliskiego więzienia. Warto przytoczyć w całości, bez poprawek, w oryginalnej formie, treść niektórych jelczańskich raportów De Palézieux, opowiedzianych CIA.

Pierwsze raporty CIA o Jelczu

Tajne. 17 grudnia 1952 dotyczy: prac realizowanych w Jelcz - Nowa Zachodnia Polska,(P/112/10) w Berlinie, w siedzibie wywiadu. Źródło informacji: Wilhelm Ernst De Palezieux. Urodzony 3 listopada 1906 w Niemczech, data przesłuchania 17 grudnia 1952, metoda pozyskania informacji przez świadka: obserwacje własne podczas prac przy odbudowie fabryki. Pkt.6. wrażenia przesłuchującego w wartości zeznań: informujący inteligentny współpracujący, wiarygodny. Prawdopodobnie możliwe są kolejne informacje, okres zeznań kwiecień-lipiec 1952. Przesłuchanie w obecności osób przygotowanych językowo.