Kto może ubiegać się o odszkodowanie za represje PRL?

Nie oznacza to jednak, że każda osoba, która doświadczyła represji w tym okresie, automatycznie jest uprawniona do rekompensaty. Ustawa określa konkretne sytuacje, w których może powstać takie prawo.

Osoby, które chcą ustalić, czy historia ich lub ich bliskich mieści się w zakresie ustawy, mogą skorzystać z pomocy ZaWolnosc.pl, zespołu specjalizującego się w sprawach dotyczących odszkodowań i zadośćuczynień za represje z lat 1944-1989. Według informacji publikowanych przez serwis zespół liczy ponad 50 osób, a ZaWolnosc.pl deklaruje ponad 20 tys. wysłuchanych historii oraz ponad 5000 osób, które otrzymały odszkodowania.

Osoby skazane w związku z działalnością określoną w Ustawie Lutowej

Jedną z podstawowych grup objętych ustawą są osoby, wobec których wydano orzeczenia w okresie od 1 stycznia 1944 r. do 31 grudnia 1989 r.

Znaczenie ma jednak przyczyna wydania takiego orzeczenia. Ustawa odnosi się do sytuacji, gdy zarzucony lub przypisany czyn był związany z działalnością „na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego” albo gdy orzeczenie zostało wydane z powodu takiej działalności.

Ustawa obejmuje również określone orzeczenia związane z oporem przeciwko kolektywizacji wsi oraz obowiązkowym dostawom.

W takich sprawach stwierdzenie nieważności orzeczenia jest traktowane jako równoznaczne z uniewinnieniem, a przepisy przewidują możliwość dochodzenia odszkodowania oraz zadośćuczynienia.

Osoby pozbawione wolności bez zakończonego orzeczeniem postępowania

Ustawa Lutowa przewiduje również sytuacje, w których represja nie zakończyła się wydaniem orzeczenia.

Art. 11 obejmuje osoby pozbawione życia albo wolności przez organy wskazane w ustawie bez przeprowadzenia zakończonego orzeczeniem postępowania.

Oznacza to, że brak wyroku nie zawsze przekreśla możliwość uzyskania odszkodowania i zadośćuczynienia. Decydujące znaczenie mają rzeczywiste okoliczności represji oraz ich zgodność z warunkami przewidzianymi przez Ustawę Lutową.

Osoby internowane

Kolejną grupę stanowią osoby, wobec których wydano decyzję o internowaniu w związku z wprowadzeniem 13 grudnia 1981 r. stanu wojennego.

Art. 8 Ustawy Lutowej wprost przewiduje dla takich osób prawo do odszkodowania za poniesioną szkodę i zadośćuczynienia za doznaną krzywdę wynikające z wydania lub wykonania decyzji.

ZaWolnosc.pl wskazuje internowanie jako jedną z kategorii spraw, którymi zajmuje się w ramach pomocy osobom represjonowanym.

Osoby skierowane do czynnej służby wojskowej w latach 1982-1983

Ustawa zawiera również szczególną regulację dotyczącą osób, które od 1 listopada 1982 r. do 28 lutego 1983 r. pełniły czynną służbę wojskową.

Samo odbywanie służby w tym okresie nie wystarcza. Zgodnie z art. 8a osoba musiała zostać do niej powołana „za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego”.

Jeżeli warunki te są spełnione, Ustawa Lutowa przewiduje odszkodowanie za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę.

Dzieci matek pozbawionych wolności

Ustawa Lutowa uwzględnia także szczególną sytuację dzieci.

Art. 8b przewiduje prawo do odszkodowania i zadośćuczynienia dla dziecka matki pozbawionej wolności, wobec której stwierdzono nieważność orzeczenia, jeżeli dziecko przebywało razem z matką w więzieniu lub innym miejscu odosobnienia.

Przepis obejmuje również sytuację, gdy matka przebywała w więzieniu albo innym miejscu odosobnienia podczas ciąży.

Jest to odrębna podstawa przewidziana bezpośrednio w Ustawie Lutowej.

Czy rodzina osoby represjonowanej może być uprawniona?

Tak, ale ustawa wskazuje konkretny krąg osób.

Jeżeli osoba uprawniona zmarła, art. 8 ust. 1 przewiduje przejście uprawnienia na:

małżonka, dzieci oraz rodziców osoby represjonowanej.

Nie należy więc zakładać, że prawo automatycznie przysługuje każdemu krewnemu czy każdemu spadkobiercy. Ustawa wymienia konkretne osoby.

Także ZaWolnosc.pl informuje na swojej stronie, że pomoc może dotyczyć nie tylko bezpośrednio represjonowanych, lecz również ich małżonków, dzieci i rodziców.

Odszkodowanie i zadośćuczynienie - dwa różne świadczenia

Warto rozróżnić dwa pojęcia występujące w Ustawie Lutowej.

Odszkodowanie odnosi się do poniesionej szkody, czyli majątkowych konsekwencji represji.

Zadośćuczynienie dotyczy natomiast doznanej krzywdy, czyli jej następstw niemajątkowych.

Ustawa przewiduje możliwość uzyskania obu tych świadczeń, jeżeli konkretna sytuacja spełnia określone w niej warunki.

Jak ZaWolnosc.pl pomaga osobom represjonowanym?

ZaWolnosc.pl koncentruje swoją działalność na sprawach osób represjonowanych w latach 1944-1989 oraz ich najbliższych uprawnionych na podstawie Ustawy Lutowej.

Na stronie serwisu wyodrębniono między innymi sprawy osób skazanych, pozbawionych wolności, internowanych oraz skierowanych do czynnej służby wojskowej w okresie wskazanym przez ustawę. Zespół deklaruje działalność na terenie całego kraju oraz bezpłatną konsultację pozwalającą wstępnie ocenić historię danej osoby.

Specjalizacja ma szczególne znaczenie, ponieważ nie każda represja z lat 1944-1989 spełnia warunki Ustawy Lutowej. Konieczne jest prawidłowe zakwalifikowanie konkretnej historii do jednej z sytuacji przewidzianych w jej przepisach.

Kto może ubiegać się o odszkodowanie za represje PRL - podsumowanie

Prawo do odszkodowania i zadośćuczynienia może dotyczyć między innymi osób skazanych lub pozbawionych wolności w związku z działalnością określoną w Ustawie Lutowej, osób internowanych, określonej grupy osób skierowanych do czynnej służby wojskowej oraz dzieci objętych szczególną regulacją art. 8b.

W określonych sytuacjach uprawnienie może również przejść na małżonka, dzieci i rodziców zmarłej osoby represjonowanej.

Najważniejsze jest więc nie samo wystąpienie represji w okresie 1944-1989, lecz to, czy jej charakter i przyczyna odpowiadają warunkom przewidzianym przez Ustawę Lutową.

ZaWolnosc.pl specjalizuje się właśnie w analizie takich historii i pomocy osobom, którym mogą przysługiwać odszkodowanie oraz zadośćuczynienie za represje.